Kortizon olarak bilinen kortikosteroid ilaçlar, iltihabı baskılamak ve birçok ciddi hastalığı tedavi etmek için kullanılır. Prednizolon, deksametazon ve benzeri ilaçlar karaciğerin glukoz üretimini ve insülin direncini artırarak kan şekerini yükseltebilir.
Kortizon kan şekerini özellikle günün ilerleyen saatlerinde yükseltebilir ve doz değiştikçe izlem planı da değişebilir. Sabah açlık şekeri normal olsa bile öğle sonrası veya akşam ölçümleri yüksek olabilir; örüntü kullanılan steroidin türüne, saatine, dozuna ve kişinin diyabet durumuna göre değişir.
Kortizon aniden kesilmez, diyabet ilacı veya insülin dozu da internetten bulunan bir çizelgeye göre değiştirilmez. En güvenli plan, steroid tedavisini veren ekip ile diyabet bakımını yürüten ekibin birlikte belirlediği ölçüm ve müdahale sınırlarına dayanır.
Kortizon Kan Şekerini Neden Yükseltir?
Kortikosteroidler insülinin dokulardaki etkisini azaltabilir ve karaciğerden kana glukoz çıkışını artırabilir. Bu etki daha önce diyabeti olmayan bir kişide geçici hiperglisemiye, bilinen diyabette ise mevcut kontrolün bozulmasına yol açabilir.
Risk; yüksek doz, uzun tedavi, ileri yaş, fazla kilo, ailede diyabet, gebelik diyabeti öyküsü, prediyabet ve hareketsizlikle artabilir. Enfeksiyon, ameliyat ve hastalığın kendisi de şekeri yükseltebildiği için değişiklik yalnız steroide bağlanmaz.
Steroid dozu azaltıldığında yükseltici etki de azalabilir. Bu sırada önceden artırılmış insülin veya tablet devam ederse hipoglisemi gelişebilir; bu nedenle doz değişiklikleri sağlık ekibine bildirilmelidir.
İzlem Başlamadan Önce Neler Değerlendirilir?
Bilinen diyabet, önceki HbA1c, kullanılan ilaçlar, böbrek-karaciğer işlevi, steroidin adı-dozu-süresi ve günlük alınma saati kaydedilir. Uzun süreli veya yüksek riskli tedavide başlangıç HbA1c ölçümü daha önce fark edilmemiş diyabeti ayırt etmeye yardım edebilir.
HbA1c son birkaç ayın ortalamasını yansıtır; yeni başlayan steroid yükselişini ilk günlerde göstermeyebilir. Bu nedenle gerekli kişide parmak ölçümü veya sürekli glukoz izleme ile günlük örüntü ayrıca değerlendirilir.
Ölçüm cihazı kullanılacaksa doğru teknik, strip saklama koşulları, hedef aralıklar ve hangi durumda kimi arayacağı kişiye öğretilmelidir. Cihazdaki tek bir beklenmedik sonuç temiz ellerle tekrar kontrol edilebilir; ciddi belirti varsa doğrulama beklenmez.
Kan Şekeri Hangi Saatlerde Ölçülür?
Tek bir evrensel program yoktur. Sabah alınan orta etkili steroidlerde yükseliş öğleden sonra ve akşam daha belirgin olabilir; yalnız açlık ölçümü sorunu kaçırabilir. Birden fazla doz veya uzun etkili steroid günün daha geniş bölümünü etkileyebilir.
Diyabeti olmayan ama riskli kişide ekip başlangıçta günde bir kez farklı saatlerde ölçüm önerebilir. Bilinen diyabet, yüksek sonuç, hastalık veya doz değişikliği varsa ölçüm sıklığı artırılabilir. Kesin saatler kişisel tedavi planında yazılı olmalıdır.
Ölçümle birlikte steroid dozu-saati, öğün, fiziksel aktivite ve belirtilerin kaydedilmesi örüntüyü anlamayı kolaylaştırır. Tek sayıyı “iyi” veya “kötü” diye etiketlemekten çok birkaç günlük seyir önemlidir.
Yüksek Sonuçta Ne Yapılmalıdır?
Önceden verilen bir düzeltme planı varsa aynen uygulanır. Plan yoksa ilaç veya insülin kendi kendine artırılmaz; tekrarlayan yüksek sonuçlar diyabet ekibi, aile hekimi veya tedaviyi veren birimle paylaşılır. Susama, sık idrar, bulanık görme ve belirgin yorgunluk hiperglisemi belirtisi olabilir.
Şekerli içecekleri azaltmak ve dengeli öğün düzeni yararlı olabilir; fakat steroid kaynaklı belirgin hiperglisemi yalnız diyetle kontrol edilemeyebilir. Karbonhidratı tamamen kesmek veya öğün atlamak, özellikle insülin kullanan kişide düşük şeker riskini artırabilir.
Sağlık ekibi geçici insülin, mevcut insülinde düzenleme veya başka ilaç değişikliği önerebilir. Steroid azaltıldığında bu plan yeniden değerlendirilir; eski yüksek doz diyabet tedavisine körlemesine devam edilmez.
Keton ve Acil Belirtiler Ne Zaman Önemlidir?
Tip 1 diyabeti olanlarda ve ekip tarafından riskli kabul edilen kişilerde yüksek şekerle birlikte kan veya idrar ketonu ölçümü gerekebilir. Keton planı ve eşikleri kişiye özel eğitimle verilmelidir.
Durmayan kusma, karın ağrısı, hızlı-derin soluma, meyvemsi nefes kokusu, belirgin uyku hali, bilinç bulanıklığı, ciddi susuzluk veya sıvı alamama acil değerlendirme gerektirir. Çok yüksek şekere rağmen belirti olmaması da ekip tarafından verilen acil sınırı geçersiz kılmaz.
Enfeksiyon ve ateş hem kan şekerini yükseltebilir hem de steroid kullanan kişide daha hızlı kötüleşebilir. Hastalık günü planı önceden öğrenilmeli; insülin özellikle tip 1 diyabette kendi kendine tamamen kesilmemelidir.
Steroid Dozu Değişince Plan Nasıl Güncellenir?
Doz artırıldığında veya yeni steroid başlandığında ölçüm sıklığı ve diyabet tedavisi yeniden değerlendirilebilir. Doz azaltılırken ise hipoglisemiye karşı dikkat gerekir. Bu nedenle her değişikliğin tarihi ve yeni doz kaydedilir.
Uzun süre kortizon kullanan kişi ilacı aniden bırakmamalıdır; vücudun doğal kortizol üretimi baskılanmış olabilir. Steroidin azaltma şeması, asıl hastalığın kontrolü ve kan şekeri birlikte yönetilir.
Tedavi bittikten sonra şeker her zaman hemen normale dönmeyebilir. İzlem süresi önceki HbA1c, steroid süresi ve sonraki ölçümlere göre belirlenir. Kalıcı yüksekliğin devam etmesi diyabet açısından ayrıca değerlendirilir.
İlgili Okumalar
Kaynaklar
- NHS Specialist Pharmacy Service: Corticosteroids Monitoring
- Cambridge University Hospitals: Steroid-induced Hyperglycaemia
- NHS: High Blood Sugar
Yayın bilgileri
- Tarih bilgisi
- Yayın tarihi:
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. Tıbbi içerik sınırlarını okuyun.