Ağız Yaraları ve Aft Tedavisi Rehberi

Ağız yarası, ağız içindeki bir lezyonu tarif eder; her yaranın adı aft değildir. Aftlar çoğunlukla ağrılı, yüzeysel yaralar şeklinde görülür ve iyileştikten sonra yeniden ortaya çıkabilir. Bu rehber yaranın türünü, tekrarlama biçimini ve ne zaman değerlendirilmesi gerektiğini anlamaya yöneliktir. Tedavi, yalnızca görünen yaraya değil, olası nedenine göre planlanır.

Aft türleri nasıl ayrılır?

• Minör aft: Daha küçük yaralardır; çoğu bir-iki haftada iz bırakmadan iyileşir.
• Majör aft: Daha büyük, yavaş iyileşen ve bazen iz bırakan yaralardır; değerlendirme ve tedavi ihtiyacı daha fazla olabilir.
• Herpetiform aft: Çok sayıda küçük yaranın bir arada çıktığı, bazen birleştiği biçimdir.

Yaranın büyüklüğünü evde ölçmek tek başına tanı koydurmaz. Süre, ağrı, tekrar sıklığı ve beslenmeye etkisi de önemlidir.

Neden tekrarlar?

Aftın kesin nedeni her kişide açıklanamaz. Aile yatkınlığı, ağız içi travma, stres, uykusuzluk ve bazı besin eksiklikleri ataklarla ilişkili olabilir. Belirli yiyecekler veya diş macunları bazı kişilerde tetikleyici olabilir; her aftı yalnızca vitamin eksikliğiyle açıklamak doğru değildir.

Sık veya ağır yaralar bazen çölyak, bağırsak hastalıkları ya da Behçet hastalığı gibi durumlarla birlikte görülebilir. Bu olasılıklar, tek başına aftı olan herkesin bu hastalıklara sahip olduğu anlamına gelmez; eşlik eden bulgular değerlendirmeyi yönlendirir.

Her ağız yarası aft mıdır?

Hayır. Uçuk enfeksiyonu ve ilaç reaksiyonları benzer görünebilir. Herpetiform aftın adında benzerlik bulunması onun herpes virüsünden kaynaklandığını göstermez. Ateş, yaygın ağız tutulumu veya yeni bir ilaçla zaman ilişkisi varsa bunu hekime anlatın.

Aftın tanısı genellikle öykü ve muayeneyle konur; yalnızca fotoğrafa bakarak her yaranın türü güvenilir biçimde belirlenemez. Bazı sistemik hastalıklar tekrarlayan ağız yaralarıyla birlikte başka belirtiler de oluşturur. Bu nedenle değerlendirme ağız içindeki görünümle sınırlı kalmayabilir.

Aft bulaşıcı değildir; uçukla aynı şey değildir. Aynı ağız yarası görünümü farklı nedenlere bağlı olabilir.

Çocukta ağız yaralarına el ve ayaklarda döküntü eşlik ediyorsa el-ayak-ağız hastalığı gibi enfeksiyonlar da düşünülür. Böyle bir tabloyu yalnızca tekrarlayan aft kabul etmeyin.

Hangi testler gerekebilir?

Tek, tipik ve kısa sürede iyileşen aftta her zaman test gerekmez. Çok sayıda, ağır veya sık tekrarlayan yaralarda hekim kan sayımı, demir, B12 ve folat incelemelerini değerlendirebilir. Öyküye göre çölyak veya bağırsak hastalıkları için araştırma yapılabilir. Enfeksiyon şüphesinde örnek alınması gerekebilir. Testler herkese aynı paket halinde değil, muayenenin ortaya koyduğu soruya göre seçilir.

Tedavinin amacı nedir?

Ağrıyı azaltmak, yemeyi ve içmeyi kolaylaştırmak ve ağır atakları kontrol etmek hedeflenir. Uygun olgularda ağız içine yönelik kortikosteroid ürünler veya koruyucu ürünler kullanılabilir. Ağır ve sürekli tekrarlayan aftlar uzman değerlendirmesi gerektirebilir; güçlü bağışıklık düzenleyici ilaçlar basit evde bakım seçenekleri değildir.

Ürün seçimi tanıya bağlıdır. Ağrıyı uyuşturan bir ürünün rahatlatması, aftın nedenini ortadan kaldırdığı anlamına gelmez. Bu nedenle sık tekrarlayan yaralarda yalnızca ürün değiştirerek devam etmek yerine tedavi planını gözden geçirmek gerekir.

Hangi belirtilerde değerlendirme gecikmemeli?

İki haftadan uzun süren yara veya tahriş, ağızda sertleşme, kalıcı beyaz-kırmızı alan, açıklanamayan kanama, boyunda kitle veya çiğneme-yutma güçlüğü varsa diş hekimi ya da hekime başvurun. Kalıcı lezyonları kontrol etmek, kendinize kanser tanısı koymak anlamına gelmez. Muayenede ağız, dil, dudaklar ve boyun değerlendirilir; olağandışı bir bulgu varsa ek inceleme veya uzman görüşü istenebilir.

Görüşmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

İlk yaranın ne zaman çıktığını, atakların aralığını, yeme-içmeye etkisini, kullandığınız ilaçları ve önceki tedavileri not edin. Genital bölgede veya ciltte yaralar, eklem yakınmaları ya da dışkıda kan gibi başka bulguları saklamayın. Şiddetli ağrı yüzünden yiyip içemiyorsanız değerlendirmeyi ertelemeyin.

Günlük rahatlatıcı bakım için ağız yarasında güvenli bakım rehberine bakabilirsiniz. Tekrarlayan veya farklı görünen bir yarada ise bakım önerileri muayenenin yerine geçmez.

Kaynaklar

• Ashford NHS: Tekrarlayan ağız yaraları
• DermNet: Aftların tanısı
• Merck Manual: Tekrarlayan aftlar
• NIDCR: İyileşmeyen ağız lezyonları
• NHS: Ağız yaraları
• AAOM: Tekrarlayan aftlar